Ο κλάδος των ψυκτικών και κλιματιστικών
εγκαταστάσεων βασίζεται παραδοσιακά σε υλικά που προσφέρουν τη βέλτιστη
ισορροπία μεταξύ θερμικής απόδοσης, αντοχής και ευκολίας κατεργασίας.
Από την εμφάνιση των πρώτων συστημάτων, ο Χαλκός (Copper) έχει καθιερωθεί
ως το κυρίαρχο υλικό για τις σωληνώσεις, τους εξατμιστές και τους
συμπυκνωτές. Αυτή η επιλογή δεν είναι τυχαία, αλλά είναι άμεσα συνδεδεμένη με
τις γνώσεις που αποκομίζουμε από τα μαθήματα Τεχνολογίας Υλικών και Αντοχής
Υλικών. Η Τεχνολογία Υλικών μάς διδάσκει ότι ο Χαλκός διαθέτει
εξαιρετική θερμική αγωγιμότητα (κλειδί για τη μεταφορά θερμότητας) και
υψηλή πλαστικότητα (που επιτρέπει την εύκολη κάμψη και διαμόρφωση των
σωλήνων). Ταυτόχρονα, η Αντοχή Υλικών διασφαλίζει ότι, με το σωστό πάχος
τοιχώματος, οι χαλκοσωλήνες μπορούν να αντέξουν τις υψηλές πιέσεις λειτουργίας
των ψυκτικών ρευστά χωρίς κίνδυνο αστοχίας ή διαρροής, εξασφαλίζοντας έτσι την
ασφάλεια και τη μακροζωία της εγκατάστασης.
Παρά την αδιαμφισβήτητη τεχνική υπεροχή του Χαλκού, ο
σύγχρονος κλάδος βρίσκεται αντιμέτωπος με σημαντικές οικονομικές και
περιβαλλοντικές προκλήσεις που καθιστούν αναγκαία τη διερεύνηση
εναλλακτικών λύσεων. Κατά τα τελευταία χρόνια, η συνεχής αύξηση της τιμής
του Χαλκού έχει εκτοξεύσει το κόστος παραγωγής των ψυκτικών μονάδων,
οδηγώντας τις κατασκευάστριες εταιρείες σε λύσεις με χαμηλότερο κόστος, όπως η
ευρεία χρήση του Αλουμινίου. Επιπλέον, η εισαγωγή νέων ψυκτικών ρευστά
με υψηλότερες πιέσεις λειτουργίας, όπως το διοξείδιο του άνθρακα (CO2 ή R-744),
απαιτεί υλικά με ακόμα μεγαλύτερη μηχανική αντοχή (π.χ. ειδικοί
χάλυβες), ωθώντας τον κλάδο να αναθεωρήσει τις παραδοσιακές επιλογές του.
Συνεπώς, η γνώση των εναλλακτικών υλικών και των τεχνικών που
απαιτούνται για την επεξεργασία τους (π.χ. συγκόλληση Αλουμινίου) αποτελεί
πλέον απαραίτητο προσόν για κάθε σύγχρονο ψυκτικό.
Σκοπός της παρούσας εργασίας είναι να εξετάσει σε
βάθος τον ρόλο του Χαλκού στα ψυκτικά κυκλώματα, αναλύοντας τα τεχνικά
κριτήρια που τον καθιέρωσαν, καθώς και να διερευνήσει την σκοπιμότητα και
τις προκλήσεις της αντικατάστασής του από άλλα υλικά. Θα δοθεί ιδιαίτερη
έμφαση στην πρακτική διάσταση, όπως αυτή εκδηλώνεται στην καθημερινότητα του
τεχνικού, καλύπτοντας ζητήματα αντοχής των συνδέσεων και αντιμετώπισης
της διάβρωσης σε μικτά κυκλώματα (Χαλκού-Αλουμινίου). Αρχικά, θα αναλυθούν
διεξοδικά οι ιδιότητες και οι εφαρμογές του Χαλκού. Στη συνέχεια, θα
παρουσιαστούν τα εναλλακτικά υλικά (κυρίως το Αλουμίνιο και ο Χάλυβας), με τις
τεχνικές τους ιδιαιτερότητες. Τέλος, θα διατυπωθούν προτάσεις σχετικά με τις
μελλοντικές τάσεις στον τομέα των υλικών ψύξης.
Η κυριαρχία του Χαλκού
(Cu) στα ψυκτικά και κλιματιστικά κυκλώματα δεν
είναι αποτέλεσμα συνήθειας, αλλά αυστηρής τεχνικής επιλογής που βασίζεται στις
μοναδικές του ιδιότητες. Ο τεχνικός ψύξης πρέπει να γνωρίζει σε βάθος τις
ιδιότητες αυτές, καθώς καθορίζουν την αποδοτικότητα, την ασφάλεια και τη
μακροζωία μιας εγκατάστασης. Η επιλογή του Χαλκού είναι άμεσα συνδεδεμένη
με τα κριτήρια που μελετώνται στα μαθήματα της Τεχνολογίας Υλικών. (Παναγιωτάκος, 2018:45)
Η επιλογή του Χαλκού ως
βασικού υλικού για τους σωλήνες και τους εναλλάκτες θερμότητας δικαιολογείται
από τρεις καθοριστικές ιδιότητες. Πρώτον και κυριότερον, ο Χαλκός είναι ένας εξαιρετικός
αγωγός θερμότητας, μία ιδιότητα που περιγράφεται ως υψηλή θερμική
αγωγιμότητα (λ). Αυτό το χαρακτηριστικό
είναι ζωτικής σημασίας για τους εναλλάκτες θερμότητας (εξατμιστές και
συμπυκνωτές), οι οποίοι διευκολύνουν τη μεταφορά θερμικής ενέργειας
(θερμότητας) από ένα ρευστό σε ένα άλλο, χωρίς να επιτρέπουν να αναμιχθούν τα
εν προκειμένω δύο ρευστά. Έτσι λοιπόν, διασφαλίζει την ταχεία και αποδοτική
μεταφορά της θερμότητας μεταξύ του ψυκτικού ρευστού και του περιβάλλοντος. Εάν
η θερμική αγωγιμότητα ήταν χαμηλή, οι εναλλάκτες θα έπρεπε να είναι πολύ
μεγαλύτεροι για την ίδια απόδοση, αυξάνοντας το μέγεθος και το κόστος της
μονάδας. (Πλωμαρίτης, 2014:18)
 |
| Σκίτσο ή φωτογραφία που δείχνει έναν σωλήνα
Χαλκού με τη σωστά διαμορφωμένη άκρη (φούσκωμα), έτοιμο να συνδεθεί με ένα
ρακόρ. Δείχνει το ειδικό εργαλείο Flaring Tool (εργαλείο φουσκώματος) εν
δράσει. |
Δεύτερον, ο Χαλκός παρουσιάζει
εξαιρετική πλαστικότητα (ελαττότητα). Αυτή η μηχανική ιδιότητα είναι
κρίσιμη για την καθημερινότητα του ψυκτικού, καθώς επιτρέπει την εύκολη κάμψη
και διαμόρφωση των σωληνώσεων στο πεδίο της εγκατάστασης, ακόμη και με απλά
εργαλεία, ελαχιστοποιώντας τον αριθμό των συνδέσεων. Επομένως με τη χρήση του
απομακρύνονται ενδεχόμενα όπως δυσκολίες στην κάμψη, κοπές των σωλήνων, οι
οποίες επιφέρουν πιθανά σημεία αστοχίας κλπ. Η πλαστικότητα του Χαλκού τον
καθιστά επίσης ιδανικό για την τεχνική του φουσκώματος (flaring),
δημιουργώντας αξιόπιστες και στεγανές ενώσεις. Τέλος, ο Χαλκός παρουσιάζει καλή
αντοχή στη διάβρωση έναντι των περισσότερων ψυκτικών ρευστών (π.χ. R-22,
R-410A) και των λιπαντικών του συμπιεστή. Αυτό συμβάλλει στη διατήρηση της
καθαρότητας του εσωτερικού του κυκλώματος και στη μεγάλη διάρκεια ζωής της
εγκατάστασης (XINYEMETAL, 2024).
Πέρα από τις θερμικές ιδιότητες,
η μηχανική αντοχή του Χαλκού είναι εξίσου σημαντική, ιδιαίτερα σε
κυκλώματα υψηλής πίεσης. Εδώ εφαρμόζονται οι αρχές της Αντοχής Υλικών,
οι οποίες μελετούν τον τρόπο με τον οποίο ένα υλικό αντιστέκεται στις
εξωτερικές και εσωτερικές καταπονήσεις. Η κύρια καταπόνηση που δέχονται οι
σωληνώσεις είναι η εσωτερική εφελκυστική τάση (Hoop Stress) που
προκαλείται από την πίεση του ψυκτικού ρευστού. Όταν λέμε "εσωτερική εφελκυστική τάση (Hoop
Stress)", εννοούμε την πίεση που ασκεί το ψυκτικό ρευστό στο εσωτερικό
των σωλήνων, η οποία τείνει να "σχίσει" τον σωλήνα κατά μήκος
της περιφέρειάς του. Όπως γίνεται αντιληπτό πρόκειται για κρίσιμη έννοια για
την ασφάλεια και την επιλογή του σωστού υλικού.
Η αντοχή αυτή ελέγχεται κυρίως
από το πάχος του τοιχώματος του χαλκοσωλήνα. Αυτός είναι ο λόγος που οι
σωλήνες υψηλής πίεσης (π.χ. τύπος Κ) έχουν παχύτερα τοιχώματα, καθώς τα
παχύτερα τοιχώματα κατανέμουν την τάση σε μεγαλύτερο όγκο υλικού, μειώνοντας
την πιθανότητα αστοχίας. Για τον λόγο αυτόν, οι χαλκοσωλήνες διατίθενται σε
τυποποιημένες κατηγορίες (π.χ., Τύπος K, L, M), με τον Τύπο K να
είναι ο παχύτερος και συνεπώς ο πιο ανθεκτικός στις υψηλές πιέσεις, και τον Τύπο
M τον λεπτότερο. Ένας ψυκτικός πρέπει να επιλέγει τον σωστό τύπο σωλήνα με
βάση τις μέγιστες προβλεπόμενες πιέσεις λειτουργίας της εγκατάστασης,
διασφαλίζοντας έτσι ότι η τάση στο υλικό δεν θα υπερβεί το όριο διαρροής του (Κατσαπρακάκης & Μονιάκης 2015: 487).
Diagram of
Cross-section of K, L, M type Copper Pipes showing Wall Thickness
Η πρακτική αξία του Χαλκού
ενισχύεται από την ευκολία και την αξιοπιστία των συνδέσεών του. Η συγκόλληση
(brazing), συνήθως με κράματα αργύρου ή φωσφόρου, είναι η πλέον διαδεδομένη
και ασφαλής μέθοδος για τη μόνιμη ένωση χαλκοσωλήνων. Μία σωστά εκτελεσμένη
κόλληση αργύρου δημιουργεί μια ένωση που, από άποψη αντοχής, είναι ισοδύναμη
ή ανώτερη από το ίδιο το υλικό του σωλήνα. Αυτή η αξιοπιστία είναι ζωτικής
σημασίας για την στεγανότητα του ψυκτικού κυκλώματος και την αποφυγή
διαρροών ψυκτικού ρευστού, οι οποίες έχουν περιβαλλοντικό και οικονομικό
αντίκτυπο.
 |
| Ένα ραβδόγραμμα (bar chart) που δείχνει τη διαφορά στην τιμή της
θερμικής αγωγιμότητας (W) μεταξύ των τριών
υλικών (Χαλκός, Αλουμίνιο, Χάλυβας). |
Στους εναλλάκτες θερμότητας,
ο Χαλκός χρησιμοποιείται κατά κόρον στους σωλήνες, ενώ συχνά συνδυάζεται με
πτερύγια Αλουμινίου (Aluminium Fins) για μείωση του κόστους και του
βάρους. Η πρακτική αυτή δημιουργεί τα λεγόμενα μικτά κυκλώματα
(Copper-Aluminum), τα οποία είναι ιδιαίτερα διαδεδομένα στις σύγχρονες
μονάδες κλιματισμού. Παρόλο που ο Χαλκός παραμένει το υλικό αναφοράς για υψηλές
αποδόσεις και αντοχή σε διαβρωτικά περιβάλλοντα (π.χ. παραθαλάσσιες
εγκαταστάσεις), η τάση για μείωση του κόστους έχει ανοίξει τον δρόμο για την
αναζήτηση καθαρά εναλλακτικών υλικών, ένα θέμα που θα αναλυθεί στην επόμενη
ενότητα (Πανταζή, 2009:89).
Ας σταθούμε λίγο εδώ. Η
διαρροή ψυκτικού υγρού έχει άμεσο αντίκτυπο και περιβαλλοντολογικό κόστος, όπως
επίσης και οικονομικό αντίκτυπο. Η μικρή ποσότητα ρευστού παγιδεύει περισσότερη
θερμότητα στην ατμόσφαιρα, από την ίδια την ποσότητα διοξειδίου του άνθρακα (CO2). Σύμφωνα με τους
κανονισμούς (F-gas) της Ε.Ε., έχουν
θεσπιστεί περιορισμοί στη διαχείριση των ρευστών και οι διαρροές θεωρούνται
πλέον περιβαλλοντολογικό έγκλημα. Στο
σημείο αυτό κρύβεται και η αξία του
χαλκού., επειδή η αξιόπιστη συγκόλληση του διασφαλίζει ότι τα σημεία ένωσης
είναι ανθεκτικά. Έτσι μειώνεται η πιθανότητα διαρροών, εξασφαλίζοντας τη
στεγανότητα και προστατεύοντας το περιβάλλον αλλά και την τσέπη του καταναλωτή.
Τέλος, υφίσταται κίνδυνος απολίπανσης και καταστροφής του συμπιεστή, καθώς το
ψυκτικό υγρό μεταφέρει λάδι στο συμπιεστή και εάν το υγρό διαρρεύσει σε μεγάλο
βαθμό, το λάδι επιστρέφει λανθασμένα οδηγώντας στην απολίπανση και τελικά στην
κατάρρευση του συμπιεστή (Δάλας, 2010:31).
Επιπρόσθετα, ο λόγος του
προαναφερόμενου συνδυασμού είναι οικονομικός και πρακτικός. Ο χαλκός είναι
ακριβός. Αν ο εναλλακτής και τα πτερύγια ήταν χαλκού το κόστος της μονάδας θα
ήταν απαγορευτικό, καθώς θα αύξανε δραματικά την επιφάνεια επαφής για τη
μεταφορά θερμότητας. Τα πτερύγια είναι μεγάλα και έχουν ως κύριο έργο να
αυξάνουν την επιφάνεια για να ανταλλάσσεται η θερμότητα με τον αέρα,
επιτρέποντας τον αέρα να έρθει σε επαφή με πολύ περισσότερο μέταλλο
βελτιώνοντας την απόδοση με την ταχύτερη και αποδοτικότερη μεταφορά ενέργειας.
Το αλουμίνιο είναι φθηνότερο και πολύ ελαφρύ για αυτήν την μεγάλη επιφάνεια. Εν
ολίγοις χρησιμοποιούμε τον ακριβό και αποδοτικό υγρό για τον πυρήνα προκειμένου
να περνάει το ψυκτικό υγρό και το φθηνότερο αλουμίνιο για την επιφάνεια επαφής
με τον αέρα. Έτσι πετυχαίνουμε καλή απόδοση με χαμηλότερο κόστος κατασκευής (Δάλας, 2010:40).
Τα νέα, φιλικότερα προς το
περιβάλλον, ψυκτικά ρευστά, έχουν υψηλό κόστος αγοράς, οπότε στην περίπτωση
απώλειας ο ιδιοκτήτης για να ξαναγεμίσει το σύστημα. Η οποιαδήποτε διαρροή
συνεπάγεται με μείωση της απόδοσης, διότι η απόδοση του συστήματος πέφτει
δραματικά, και επομένως το σύστημα δουλεύει με τη μεγαλύτερη κατανάλωση
ρεύματος για να επιτευχθεί η επιθυμητή ψύξη, η οποία οδηγεί στην αύξηση του
λογαριασμού ρεύματος.
Καθώς ολοκληρώνεται η ανάλυση των ιδιοτήτων
του Χαλκού, γίνεται σαφές ότι η επιλογή του στα ψυκτικά κυκλώματα δεν είναι
τυχαία. Η υψηλή θερμική αγωγιμότητα εξασφαλίζει τη μέγιστη ενεργειακή
απόδοση, ενώ η πλαστικότητα και η αντοχή σε διάβρωση εγγυώνται
την αξιοπιστία και τη μεγάλη διάρκεια ζωής της εγκατάστασης. Η δυνατότητα για
σωστή συγκόλληση και διαμόρφωση του Χαλκού είναι κρίσιμη για τη διατήρηση της στεγανότητας
του συστήματος, αποτρέποντας διαρροές που έχουν σοβαρό περιβαλλοντικό και
οικονομικό αντίκτυπο. Συνεπώς, ο Χαλκός παραμένει το σημείο αναφοράς
στην τεχνολογία ψύξης, παρότι το υψηλό του κόστος ωθεί την αγορά στην αναζήτηση
εναλλακτικών λύσεων.
Ενώ ο Χαλκός (Cu) παραμένει το τεχνικό πρότυπο λόγω των ανώτερων
θερμικών και μηχανικών ιδιοτήτων του, η σύγχρονη βιομηχανία ψύξης πιέζεται να
αναζητήσει εναλλακτικές λύσεις. Αυτή η αναζήτηση καθορίζεται κυρίως από τις οικονομικές
πιέσεις και τις απαιτήσεις υψηλής πίεσης που επιβάλλουν τα νέα
ψυκτικά ρευστά. Η εις βάθος κατανόηση αυτών των εναλλακτικών υλικών, όπως το Αλουμίνιο
και ο Χάλυβας, είναι κρίσιμη για τον τεχνικό, καθώς τα προβλήματα που
φέρνουν, όπως η διάβρωση και η δυσκολία σύνδεσης, επηρεάζουν άμεσα την ποιότητα
και τη διάρκεια ζωής της εγκατάστασης.
Η στροφή προς εναλλακτικά
υλικά δικαιολογείται από δύο μεγάλες δυνάμεις: την οικονομία της αγοράς και τις
απαιτήσεις βιωσιμότητας των ψυκτικών ρευστών. Ο πιο σημαντικός παράγοντας είναι
το υψηλό και ασταθές οικονομικό κόστος του Χαλκού. Η τιμή του μετάλλου
είναι πολλαπλάσια της τιμής του Αλουμινίου, καθιστώντας τον Χαλκό απαγορευτικό
για μαζική παραγωγή, ιδίως στον οικιακό κλιματισμό. Οι κατασκευαστές στοχεύουν
στη μείωση του αρχικού κόστους παραγωγής (Capital Cost), επιλέγοντας το Αλουμίνιο
ως κύριο υλικό για τους εναλλάκτες. Επιπλέον, το Αλουμίνιο προσφέρει σημαντική
μείωση του συνολικού βάρους της μονάδας (περίπου στο 1/3 του Χαλκού), διευκολύνοντας τη μεταφορά, την
εγκατάσταση και τη μείωση της καταπόνησης των δομικών στοιχείων. Παράλληλα, οι
παγκόσμιες περιβαλλοντικές απαιτήσεις (F-Gas Regulations) έχουν οδηγήσει σε
στροφή σε ψυκτικά ρευστά εξαιρετικά χαμηλού GWP, με χαρακτηριστικότερο
παράδειγμα το CO2 (R-744).
Τα συστήματα αυτά λειτουργούν σε υπερκρίσιμη κατάσταση, με πιέσεις που
φτάνουν ή ξεπερνούν τους 130 bar (1885 psi), ειδικά στον συμπυκνωτή
αερόψυξης. Σε αυτά τα επίπεδα, η απαιτούμενη μηχανική αντοχή καθιστά τον
Χαλκό ασύμφορο, καθώς θα χρειαζόταν πολύ παχιά τοιχώματα. Ως εκ τούτου, υλικά
με ανώτερη αντοχή εφελκυσμού, όπως ο ειδικός ανοξείδωτος χάλυβας,
γίνονται αναγκαία (Voultherm, 2025).
Το Αλουμίνιο (Al) είναι η πιο διαδεδομένη εναλλακτική λύση, κυρίως
λόγω του κόστους, αλλά επιβάλλει νέες τεχνικές δεξιότητες. Παρόλο που η θερμική
του αγωγιμότητα (λ≈237 W/m∙K) είναι χαμηλότερη
από του Χαλκού, η επίδραση στην τελική απόδοση αντισταθμίζεται με βελτιώσεις
στον σχεδιασμό των εναλλακτών. Οι κατασκευαστές χρησιμοποιούν συχνά εναλλάκτες
μικροκαναλιών (microchannel coils), όπου το ψυκτικό ρευστό κυκλοφορεί
μέσα από πολλά μικρά κανάλια αντί για λίγους μεγάλους σωλήνες, γεγονός που αυξάνει
τη συνολική επιφάνεια επαφής του ρευστού με το τοίχωμα, αντισταθμίζοντας
μερικώς την χαμηλότερη αγωγιμότητα του Αλουμινίου. Ωστόσο, η μεγαλύτερη
πρακτική πρόκληση είναι η συγκόλληση (brazing). Το Αλουμίνιο οξειδώνεται
αμέσως στον αέρα, σχηματίζοντας ένα ισχυρό, αδιάλυτο και μη-λιωτό στρώμα
οξειδίου του Αλουμινίου (Al2O3), το οποίο
εμποδίζει την ένωση των μετάλλων. Η συγκόλληση απαιτεί τη χρήση ειδικών
κραμάτων χαμηλότερης θερμοκρασίας τήξης και την εφαρμογή αποξειδωτικών
υγρών (flux) που διασπούν το στρώμα οξειδίου. Η τεχνική αυτή είναι
ακριβότερη, χρονοβόρα και απαιτεί πολύ μεγαλύτερη ακρίβεια στη θέρμανση από
ό,τι η συγκόλληση του Χαλκού. Συνέπεια είναι ότι η επιτόπια επισκευή διαρροής
σε αλουμινένιο σωλήνα ή πηνίο κρίνεται συχνά αναξιόπιστη, με τον τεχνικό να
προτείνει στην πλειονότητα των περιπτώσεων ολική αντικατάσταση του εναλλάκτη,
αυξάνοντας το κόστος συντήρησης για τον πελάτη (Πολίτης,
2021:31).
Η εμφάνιση μικτών
κυκλωμάτων (Al2 O3 εναλλάκτης) έχει πολλαπλασιάσει τον
κίνδυνο της Γαλβανικής (ή ηλεκτροχημικής) Διάβρωσης. Αυτό το φαινόμενο
είναι η συχνότερη αιτία διαρροών σε σύγχρονες μονάδες, καθώς η επαφή του Χαλκού
και του Αλουμινίου, δύο μετάλλων με διαφορετικό δυναμικό οξείδωσης, δημιουργεί
ένα γαλβανικό στοιχείο. Με την παρουσία υγρασίας (η οποία λειτουργεί ως
ηλεκτρολύτης), το Αλουμίνιο λειτουργεί ως άνοδος και διαβρώνεται
προς όφελος του Χαλκού. Όταν δηλαδή ο χαλκός και το αλουμίνιο έρχονται σε επαφή
σε ένα ψυκτικό κύκλωμα, δημιουργείται μία μικρή ¨μπαταρία¨ που καταστρέφει το
πιο αδύνατο μέταλλο (Γαλβανική Διάβρωση). Με λίγα λόγια, η επαφή διαφορετικών
μετάλλων, ειδικά σε υγρό περιβάλλον καταστρέφει το αλουμίνιο, οδηγώντας σε
ταχεία αστοχία του εναλλακτή (Υφαντής,
2008:34-36).
Ο ανωτέρω κίνδυνος αυξάνεται δραματικά σε παραθαλάσσιες
περιοχές (λόγω αλατόνερου), σε αστικά περιβάλλοντα με υψηλή ατμοσφαιρική ρύπανση
ή όταν χρησιμοποιούνται ακατάλληλα καθαριστικά κατά τη συντήρηση, τα οποία
διασπούν το προστατευτικό στρώμα του Αλουμινίου. Για την αντιμετώπιση στη
συντήρηση, ο ψυκτικός πρέπει να αποφεύγει την άμεση μεταλλική επαφή στα σημεία
σύνδεσης των διαφορετικών μετάλλων, χρησιμοποιώντας ειδικούς διηλεκτρικούς
συνδέσμους ή ειδικούς συνδέσμους μετάβασης (Cu-Al).
Επιπλέον, η τακτική επιθεώρηση για τη διάβρωση είναι απαραίτητη, καθώς η
αστοχία μπορεί να είναι ταχύτατη.
 |
| Diagram of Galvanic Corrosion between Copper and
Aluminium. |
Αντίθετα με το Αλουμίνιο, ο Χάλυβας
(συνήθως ανοξείδωτος) χρησιμοποιείται λόγω της ακραίας μηχανικής αντοχής
του, καθιστώντας τον απολύτως απαραίτητο σε εφαρμογές υπερυψηλής πίεσης, όπου
το (CO2 R-744) χρησιμοποιείται ως ψυκτικό. Ο
Χάλυβας προσφέρει ασύγκριτη αντοχή εφελκυσμού (το μέγιστο τράβηγμα που
μπορεί να αντέξει πριν κοπεί ή σπάσει) και υψηλό όριο διαρροής (το σημείο στο οποίο αν τραβηχτεί μπορεί να
παραμορφωθεί μόνιμα), διασφαλίζοντας ότι οι σωληνώσεις θα αντέξουν τις
πιέσεις των 130 bar χωρίς παραμόρφωση ή αστοχία,
κάτι που αποτελεί ζήτημα πρώτης γραμμής ασφαλείας στην εγκατάσταση. Ωστόσο, τα
μειονεκτήματα του Χάλυβα έγκεινται στη χαμηλή θερμική αγωγιμότητα
(περίπου 1/10 του Χαλκού), κάτι που απαιτεί
εξειδικευμένο σχεδιασμό εναλλακτών για να επιτευχθεί η απαραίτητη απόδοση.
Επιπλέον, η συγκόλληση ανοξείδωτου χάλυβα απαιτεί εξειδικευμένες τεχνικές
(π.χ. TIG ή MIG) και τη χρήση αδρανών αερίων (όπως το Άζωτο ή το Αργό) για να
προστατευθεί το εσωτερικό του σωλήνα από την οξείδωση και τη δημιουργία
επικίνδυνων «σκουριών» (scale) που θα ρυπάνουν το ψυκτικό κύκλωμα (Τζελέπης, 2022:67 κ.ε,).
 |
| Κράμα Χάλυβα. |
Η βιομηχανία επενδύει σε
τεχνολογίες που βελτιώνουν τα εναλλακτικά υλικά, με τις νέες πολυμερείς
επικαλύψεις (coatings), όπως οι Blue Fin, Gold Fin ή οι υδρόφιλες
επιστρώσεις, να προσφέρουν ενισχυμένη αντιδιαβρωτική προστασία στο
ευαίσθητο Αλουμίνιο και να βελτιώνουν την απόδοση μεταφοράς θερμότητας
(π.χ. εμποδίζοντας το νερό της συμπύκνωσης να μπλοκάρει τη ροή του αέρα). Αυτό,
με απλά λόγια, σημαίνει ότι οι κατασκευαστές ψυκτικών συστημάτων χρησιμοποιούν
ειδικά χρώματα επιστρώσεις (όπως τα Blue Fin και Gold Fin) στους εναλλάκτες
θερμότητας (τα πτερύγια) για να τους κάνουν αυθαιντικούς και αποδοτικούς) (Υφαντής, 2008: 100 κ.ε.). Τέλος, η μετάβαση σε
διαφορετικά υλικά (Αλουμίνιο, Χάλυβας) και νέες τεχνολογίες (R-744) καθιστά επιτακτική την κατάλληλη εκπαίδευση
των τεχνικών. Η γνώση των κατάλληλων κραμάτων συγκόλλησης, των τεχνικών
αποφυγής γαλβανικής διάβρωσης και των πρωτοκόλλων ασφαλείας σε κυκλώματα υψηλής
πίεσης δεν είναι πλέον προαιρετική, αλλά απολύτως απαραίτητη για την
παροχή αξιόπιστων και ασφαλών υπηρεσιών.
Συνοψίζοντας, η βιομηχανία ψύξης κινείται πλέον
σε ένα περιβάλλον πολυϋλικών, όπου η αποκλειστική χρήση του Χαλκού
αποτελεί παρελθόν. Το Αλουμίνιο προσφέρει την απαραίτητη οικονομική
ελάφρυνση, αλλά επιβαρύνει τον τεχνικό με προκλήσεις στη συγκόλληση και
τον κίνδυνο της γαλβανικής διάβρωσης στα μικτά κυκλώματα. Παράλληλα, ο Χάλυβας
καθίσταται αναντικατάστατος για τα συστήματα υψηλής πίεσης που
χρησιμοποιούν ψυκτικά ρευστά χαμηλού GWP, όπως το CO2.
Η επιτυχία μιας σύγχρονης ψυκτικής εγκατάστασης εξαρτάται πλέον από την ορθολογική
επιλογή του υλικού ανάλογα με την εφαρμογή και την ικανότητα του τεχνικού
να διαχειριστεί τις ιδιαίτερες απαιτήσεις συντήρησης και επισκευής κάθε
μετάλλου.
Από την ανάλυση των ιδιοτήτων του Χαλκού και των
εναλλακτικών υλικών, προκύπτουν συγκεκριμένες προτάσεις που πρέπει να
υιοθετηθούν από τον κλάδο της ψύξης και τον επαγγελματία τεχνικό για την
αντιμετώπιση των τεχνολογικών προκλήσεων. Αρχικά, η μετάβαση σε συστήματα πολυϋλικών
(Χαλκός/Αλουμίνιο/Χάλυβας) και υψηλής πίεσης (R-744)
καθιστά επιτακτική την παροχή πιστοποιημένης εκπαίδευσης στους
τεχνικούς, με έμφαση στις τεχνικές συγκόλλησης Αλουμινίου και ανοξείδωτου
Χάλυβα, καθώς και στην εφαρμογή μέτρων πρόληψης διάβρωσης. Λόγω της
αυξημένης χρήσης μικτών κυκλωμάτων (Cu, Al),
είναι αναγκαία η καθολική υιοθέτηση διηλεκτρικών συνδέσμων (insulators)
στα σημεία ένωσης των διαφορετικών μετάλλων, διακόπτοντας την ηλεκτροχημική
αντίδραση και εξασφαλίζοντας τη μακροζωία της εγκατάστασης. Επιπλέον, ο
τεχνικός πρέπει να είναι εξοπλισμένος με ειδικά εργαλεία και υλικά για
το Αλουμίνιο (π.χ. ειδικά flux και κράματα κόλλησης) και, για εφαρμογές CO 2, με εξοπλισμό ικανό να διαχειριστεί τις πιέσεις
των 130 bar με ασφάλεια. Τέλος, συνιστάται η
χρήση μονάδων με προστατευτικές επιστρώσεις (π.χ. Gold Fin) σε
περιβάλλοντα υψηλής διάβρωσης (παραθαλάσσιες ή βιομηχανικές περιοχές), καθώς
αυτές προσφέρουν μια επιπλέον ασπίδα στο ευαίσθητο Αλουμίνιο.
Η παρούσα μελέτη ανέδειξε τον καθοριστικό ρόλο
των ιδιοτήτων των υλικών στην αποτελεσματικότητα και αξιοπιστία των ψυκτικών
εγκαταστάσεων. Ο Χαλκός αναγνωρίζεται ως το υλικό αναφοράς χάρη στην
ανώτερη θερμική αγωγιμότητα και την πλαστικότητά του, στοιχεία
κρίσιμα για την ενεργειακή απόδοση και την ευκολία εγκατάστασης. Ωστόσο, η
πίεση του κόστους οδήγησε στην υιοθέτηση του Αλουμινίου και,
παράλληλα, οι νέες περιβαλλοντικές απαιτήσεις για ψυκτικά χαμηλού GWP (όπως το CO2) έκαναν απαραίτητο τον Χάλυβα για συστήματα
υπερυψηλής πίεσης. Η επιτυχία μιας σύγχρονης ψυκτικής εγκατάστασης δεν
βασίζεται πλέον σε ένα μόνο υλικό, αλλά στην ορθολογική μίξη αυτών, όπου
κάθε μέταλλο αξιοποιείται για τις βέλτιστες ιδιότητές του.
Η ταχύτητα των τεχνολογικών αλλαγών αναδεικνύει
την αναγκαιότητα της συνεχούς επαγγελματικής κατάρτισης του ψυκτικού
τεχνικού. Η γνώση των ιδιοτήτων των υλικών (Θερμική Αγωγιμότητα, Αντοχή
Εφελκυσμού) δεν είναι πλέον απλή θεωρία, αλλά εργαλείο για τη λήψη αποφάσεων
στο πεδίο. Οι μελλοντικοί τεχνικοί πρέπει να αποκτήσουν βαθιά γνώση στις
τεχνικές συγκόλλησης Αλουμινίου και ανοξείδωτου Χάλυβα, καθώς και
στην εφαρμογή μέτρων πρόληψης διάβρωσης (όπως η σωστή μόνωση των
διμεταλλικών συνδέσεων), αντιμετωπίζοντας έγκαιρα τον κίνδυνο της γαλβανικής
διάβρωσης στα μικτά κυκλώματα.
Καταλήγοντας, η αντικατάσταση του Χαλκού
δεν σηματοδοτεί μόνο μια αλλαγή στα υλικά, αλλά μια αναβάθμιση του
συνόλου του κλάδου. Το μέλλον απαιτεί από τον σύγχρονο επαγγελματία να
συνδυάζει την παραδοσιακή εμπειρία με τη βαθιά γνώση της τεχνολογίας υλικών,
την πρόληψη της διάβρωσης και τα πρωτόκολλα ασφαλείας των κυκλωμάτων
υψηλής πίεσης. Μόνο μέσω της συνεχούς εκπαίδευσης και της υιοθέτησης
εξειδικευμένων τεχνικών μπορεί να διασφαλιστεί η αξιοπιστία, η ενεργειακή
απόδοση και η περιβαλλοντική συμμόρφωση των ψυκτικών συστημάτων του αύριο.
Βιβλιογραφία
Voultherm. (2025, 11 9). Voultherm. Ανάκτηση από www.voultherm.gr:
https://voultherm.gr/content/62-praktikos-odhgos-texnologia-psykshs
XINYEMETAL.
(2024, Σεπτέμβριος 21). Ιδιότητες της φύλλου χάλκου: Ισχύς, ελαστικότητα και
περισσότερα. Shanghai, Κίνα.
Δάλας, Φ. (2010). Διαρροές Ψυκτικών Μέσων:
Νομοθεσία και τρόποι αντιμετώπισης με περιβαντολλογικά και ενεργειακά κριτήρια.
Αθήνα: Ε.Μ.Π.
Ιωάννης-Φώτιος, Π. (2021). Μελέτη μηχανικής
συμπεριφοράς συγκολημένων δοκιμίων υπό τη φόρτιση εύφλεκτων τάσεων .
Θεσσαλονίκη: Α.Π.Θ.
Κατσαπρακάκης, Δ. Μ. (2015). Θέρμανση-Ψύξη-Κλιματισμός.
Αθήνα: Κάλλιπος.
Παναγιωτάκος, Κ. (2018). Τεχνολογία και
Ιδιότητες Υλικών. Αθήνα: Τζιόλας.
Πανταζή, Μ. (2009). Μελέτη συμπαγών
εναλλακτών θερμότητας, Χαρακτηριστικά διαφασικής ροής-μεταφορά θερμότητας με
νανορευστά. Θεσσαλονίκη: Α.Π.Θ.
Πλωμαρίτης, Α. (2014). Πρωτότυπη συσκευή
Ψυχρής/Θερμής δεξαμενής για τη μέτρηση της Θερμικής Αγωγιμότητας πολυμερικών
υλικών. Θεσσαλονίκη: Α.Π.Θ.
Τζελέπης, Ν. (2022). Ηλεκτροαπόθεση με
χρήση βαθέως ευτηκτικών διαλυτών. Αθήνα: Ε.Μ.Π.
Υφαντής, Δ. (2008). Υλικά Δάβρωσης &
Προστασία. Αθήνα: Ε.Μ.Π.
Ο Παύλος Παπαδόπουλος
γεννήθηκε το 1978 στη Δράμα, μεγάλωσε στις Σέρρες και έζησε στην Αθήνα και τη
Θεσσαλονίκη. Από το 1996 εργάζεται στο δημόσιο σε διάφορες διοικητικές θέσεις.
Είναι απόφοιτος της Σχολής Αξιωματικών της Ελληνικής Αστυνομίας, της Σχολής
Αστυφυλάκων της Αστυνομικής Ακαδημίας, της Σχολής Επιμόρφωσης και
μετεκπαίδευσης ΕΛ.ΑΣ., και της Σχολής Ελληνικού Πολιτισμού, του Τμήματος
Ανθρωπιστικών. Σπουδών του Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστημίου. Μιλάει Αγγλικά και
Γερμανικά.
