Στο Βυθό, του Μαξίμ Γκόρκι. Γράφει ο Παύλος Παπαδόπουλος

Γράφει ο Παύλος Παπαδόπουλος. 

 Φίλες και φίλοι του θεάτρου, απόψε θα επιχειρήσω μια πρώτη επαφή, με τη δημιουργία του σπουδαίου Ρώσου λογοτέχνη Μαξίμ Γκόρκι. Θα σας παρουσιάσω το έργο του Στο Βυθό. Πρόκειται για το δεύτερο στη σειρά έργο του συγγραφέα μετά τους Μικροαστούς.

                                         

  Ο Βυθός ολοκληρώθηκε το 1902 και ανέβηκε το ίδιο έτος, την 18-12-1902, στο Θέατρο Τέχνης (το περίφημο θέατρο του Στανισλάφσκι) της Μόσχας, σε σκηνοθεσία Κωνσταντίν Στανισλαφσκι, χωρίς ιδιαίτερη ταλαιπωρία από την τσαρική λογοκρισία.

  Πρόκειται για ένα έργο με το οποίο κλείνει η πρώτη φάση της δημιουργίας του Γκόρκι. Η επιτυχία του δεν είχε προηγούμενο. Ο Γκόρκι, με το Βυθό, θα κατακτήσει την παγκόσμια δραματολογία και θα μείνει ακόμη μέχρι σήμερα εκεί. Ο Βυθός έχει μεταφραστεί σε πολλές γλώσσες και έχει παρουσιαστεί σε αρκετές σκηνές. Είναι το έργο το οποίο καθιέρωσε το συγγραφέα στη δυτική Ευρώπη. Το 1905 ανέβηκε στο Deutsche Theater του Βερολίνου και το ίδιο έτος στο Παρίσι από τον Λυνιέ Πο. Ο Κώστας Γεωργουσόπουλος θα χαρακτηρίσει το Βυθό, ως έργο μυθικό στο παγκόσμιο δραματολόγιο.

  Το έργο γράφεται παίζεται την ίδια σχεδόν περίοδο με τους Μικροαστούς. Βρισκόμαστε στην αρχή μιας πορείας όπου γίνεται σύνδεση του καλλιτεχνικού γίγνεσθαι με το κοινωνικό. Ο Γκόρκι σε συνέντευξη του το 1903 είπε για το Βυθό: «Το πρόβλημα του είναι φιλοσοφικό σε δύο άξονες αλήθεια-ψέμα από καλή ή κακή πρόθεση.» Αναφερόταν ασφαλώς στη φιλοσοφική και ψυχολογική αίσθηση της απογοήτευσης, της απαισιοδοξίας και του αδιεξόδου.

  Σύμφωνα με τον Μ. Καραλή «το έργο προκαλεί και ανία». Δύσκολα ανεβαίνει χωρίς να την προκαλέσει. Έργο αδιάλειπτου λόγου, η δομή του θεωρήθηκε μια απλή παράταξη εικόνων δίχως οργανική σχέση με κατασκευαστικά προσχήματα που τη δραματουργική μονοσήμαντη δομή του. Υπάρχουν επίσης έντονες υποψίες ότι ο Γκόρκι προόριζε το Βυθό για διήγημα.

Από το αρχείο του Εθνικού Θεάτρου.

  Στην Ελλάδα ο Βυθός έκανε δύο δειλές εμφανίσεις, μία το 1920 και μία το 1944. Το 1981, με αφορμή τα πενήντα χρόνια λειτουργίας του Κρατικού Θεάτρου, το έργο του σπουδαίου σοβιετικού συγγραφέα, ανέβηκε στη σκηνή του Κρατικού, σε σκηνοθεσία Σπύρου Ευαγγελάτου. Ήταν η πρώτη φορά που παρουσιάζονταν έργο του Γκόρκι στο Κρατικό Θέατρο. Το ανέβασμα του Βυθού υπήρξε τότε ιδιαίτερα σημαντικό γεγονός για τα καλλιτεχνικά πράγματα της χώρας. Γενικά, ήταν παράδοξο το ότι το Εθνικό Θέατρο δεν είχε ανεβάσει μέχρι τότε έργο του Γκόρκι. Στην παράσταση έπαιξε μια πλειάδα σπουδαίων ηθοποιών: Φυσσούν, Στ. Βόκοβιτς, Γ. Φέρτης, Λ. Καλέργης, Γ. Μιχαλόπυλος, Ν. Τσακίρογλου, Α Πασπάτη κλπ. Η μετάφραση ήταν του Σεβαστίκογλου και τα σκηνικά του Γ. Πατσα.

  Το 2008 ο Βυθός ξανανέβηκε από την πειραματική σκηνή του Εθνικού Θεάτρου, σε σκηνοθεσία Ρούλας Πατεράκη. Η διασκευή ακολούθησε πιστά την πλοκή του πρωτότυπου έργου μεταφέροντας την σε πιο σύγχρονο πλαίσιο. Γλώσσα και χαρακτήρες αλλάζουν και πλησιάζουν περισσότερο τη δική μας εποχή. Η χρονική στιγμή που διαδραματίζεται το έργο δεν ορίζεται με ακρίβεια. Πρόκειται για ένα έργο του οποίου η μεταφορά στο χωροχρόνο είναι δύσκολη.

Από το αρχείο του Εθνικού Θεάτρου.

 

Η υπόθεση:

  Η υπόθεση του έργου εξελίσσεται σε ένα ιδιωτικό υπνωτήριο, όπου συνωστίζονται κάθε λογής άνθρωποι: αλκοολικοί, πόρνες, κλέφτες, ηθοποιοί, αναρχικοί και αντεξουσιαστές, πρώην αριστοκράτες και προλετάριοι.

  Χαρακτήρες που ζουν στο περιθώριο, πρόσωπα με στοιχεία έντονα κοινωνικοαναρχικά αλλά με τον πιο ατομικιστικό τρόπο βυθίζονται στην σκληρότητα και την αναισθησία. Στον βυθό της ύπαρξης τους, εκεί όπου ο πάγος δεν λιώνει ποτέ και τα όνειρα τους ματαιώνονται, τα πρόσωπα αυτά συναντιούνται με τα πάθη τους και αναμετρώνται μετον θάνατο.

 

Επιπλέον στοιχεία για το έργο:

  Το φόντο του έργου είναι ένα νυχτερινό άσυλο. Τέτοια υπήρχαν στη Μόσχα των αρχών του 20^ου αιώνα όπου μαζεύονταν διανοούμενοι της παρακμής. Παρουσιάζονται μια σειρά από σκηνές στη ζωή του υποπρολαιταριάτου, με μια πλοκή υποτυπώδη, σχεδόν περιττή.

 

Η εποχή.

  Βρισκόμαστε στη Ρωσία των τελευταίων προεπαναστατικών χρόνων. Η ατμόσφαιρα προεπαναστατικής Ρωσίας είναι απαραίτητη για την ανάπτυξη του έργου.

  Η τσαρική Ρωσία συγκλονίζεται από βαθιές κοινωνικές συγκρούσεις και αντιθέσεις. Οι αρχές αγρυπνούν, δε θέλουν να μετατραπεί το θέατρο σε πολιτική εξέδρα. Τέτοιες απόπειρες έχουν ήδη γίνει. Σε όλα τα επίπεδα εξελίσσεται η πάλη του καινούριου με το παλιό. Ο θεατράνθρωπος Στανισλάφσκι έγραψε: «Η ορμή της επανάστασης που ερχόταν έφερε στη σκηνή μια σειρά από έργα που αντανακλούν το γενικό πνεύμα της εποχής.»

  Στο έργο παρουσιάζεται η μοίρα του ρωσικού λαού στα χρόνια της τσαρικής εποχής. Άνθρωπος εργάτης και συγγραφέας, ο Γκόρκι (το όνομα του σημαίνει πικρός στα ρώσικα), ο οποίος μεγάλωσε σε ξένα χέρια, είναι ο κατεξοχήν συγγραφέας της επαναστατικής περιόδου. Ο ίδιος όμως περιέγραψε στα έργα του μόνο προεπαναστατικές καταστάσεις. Στο Βυθό ο Γκόρκι επιδεικνύει ένα βαθύ σοσιαλιστικό ανθρωπισμό.

   Στο έργο παρουσιάζεται σε πλήρη ανάπτυξη ο βυθός της ρωσικής κοινωνίας των αρχών του 20^ου αιώνα. Βλέπουμε όπως επισημαίνει ο Μ. Καραλής, μια αυθεντική ρυπαρογραφία της ίδιας της κοινωνίας. Κάτι τέτοιο δεν αφήνει αδιάφορο το διανοούμενο της εποχής. Είναι ένας ασύνειδος κόσμος της αθλιότητας και της φρίκης που παρουσιάζει την αθλιότητα των απόκληρων της ανοδικής αστικής τάξης. Πρόκειται για ανθρώπους βουλιαγμένους στα πιο βαθιά της κοινωνίας, είναι τα κατακάθια των λαϊκών στρωμάτων.

 

Από την πρώτη παράσταση, του 1902 στη Μόσχα.

Οι ήρωες.

  Η φιλολογία των αλητών του Γκόρκι είναι πιστή και ειλικρινής. Αυτοί οι εξαθλιωμένοι αλήτες κρατούν ανεξαργύρωτη μέσα στην αγριότητα τους την αυταπάτη της ελευθερίας. Οι ήρωες είναι αδικημένοι-άδικοι που αδικούν, επειδή η αδικία είναι η μόνη επικοινωνία που τους έχει διδάξει η πραγματικότητα. Οι πολλοί περιττοί ρόλοι επιβεβαιώνουν τις υποψίες για πρόθεση συγγραφής διηγήματος.

  Μέσω των ηρώων του, σ’ αυτό το γνήσιο ρωσικό έργο, ο Γκόρκι έκανε κοινωνική κριτική. Η αλητογραφία δεν εφευρέθηκε από τον Γκόρκι, ήταν ένδοξο θέμα στην ευρωπαϊκή λογοτεχνική παράδοση. Προϋπήρξαν Οι Άθλιοι, η Παναγία των Παρισίων. Ήταν μια παράδοση που περνά από την Αγγλία στην Γαλλία και από κει στις υπόλοιπες ευρωπαϊκές χώρες (στην Ελλάδα έχουμε το Ζητιάνο του Καρκαβίτσα).

  Η περιθωριοποίηση είναι σαφής. Το υπόγειο άσυλο δεν είναι παρά ένα συνονθύλευμα ανθρώπων με ναυάγια κάθε ηλικίας. Ναυάγια της ζωής, πόρνες, μέθυσοι αλήτες, κλέφτες, κατάδικοι, βυθίζονται στην αθλιότητα και ελπίζουν σε σανίδα σωτηρίας, την οποία δε βλέπουν πουθενά. Αμείλικτος ο Ρώσος συγγραφέας ξεδιπλώνει αυτές τις ψυχές των εξαθλιωμένων που ζουν στο βυθό της ζωής.

  Ο Γκόρκι (1868-1936) θεωρείται στην παγκόσμια δραματουργία κλασικός συγγραφέας. Το κοινωνικό δράμα της απόλυτης εξαθλίωσης το κατείχε απόλυτα. Μια εξαθλίωση στην οποία φτάναν στο κατρακύλισμα τους άνθρωποι και ολόκληρες κοινωνικές τάξεις. Παρουσιάζει όμως και μια υπεράνθρωπη προσπάθεια για εκτίναξη και λύτρωση από το σκοτάδι. Μέσα από το Βυθό εκφράζει και την προσωπική του εμπειρία από την εξαθλίωση. Στην τέχνη, ακόμη, η πολιτική σύλληψη πρέπει να είναι αυθόρμητη σύλληψη και όχι εξ’ αρχής κερδοσκοπική γιατί έτσι μαραίνεται η τέχνη. Ο αυθεντικός ενθουσιασμός του συγγραφέα ήταν η δεύτερη φύση του.

   Πάνω στους θεατές επενεργεί η ειλικρινής γεμάτη πίστη αγάπη στην ανθρωπιά. Το έργο είναι κάθε φορά επίκαιρο, καθώς σε αυτό αντανακλούν επίκαιρες προσωπογραφίες. Ενώ αμφισβητείται ξεκάθαρα και ο σύγχρονος πολιτισμός.

 

Από το αρχείο του Εθνικού Θεάτρου.

Τεχνικά χαρακτηριστικά του έργου.

  Ο Γκόρκι έγραφε και ξαναέγραφε το Βυθό. Η συγγραφή και η επεξεργασία του έργου, πήρε σχεδόν δύο χρόνια. Σύμφωνα με την άποψη του Ευαγγελάτου πρόκειται για το καλύτερο και το αρτιότερο έργο του Ρώσου συγγραφέα. Αναμφίβολα είναι το Έγκλημα και τιμωρία του ή ο Οιδίπους Τύραννος του Γκόρκι.

  Το έργο παρουσιάζει χωρίς πολλές κραυγές και κηρύγματα εσωτερική και εξωτερική ψυχολογική ένταση. Ο Ρεαλισμός του παρόντος συνδυάζεται με το Ρομαντισμό της ελπίδας ενός καλύτερου μέλλοντος. Επιπρόσθετα, στα έργα του Γκόρκι βλέπουμε και στοιχεία Σοσιαλιστικού Σουρεαλισμού, με ρομαντικούς παραποιημένους ήρωες. Τους ήρωες τους εξιδανικεύει το μίσος για την αστική κοινωνία, έτσι, κατά τη γνώμη του Μ. Καραλή, «ανίκανοι, ανισόρροποι και τεμπέληδες μάχονται ενάντια στους σκληρούς αστούς». Σ’ αυτήν την κοινωνική τομογραφία πλασμάτων και λάσπης παρατηρούμε επίσης και ένα αντιπροσωπευτικό δείγμα ακραίας τάσης ρεαλιστικής που ονομάστηκε Νατουραλισμός, είναι η κοινωνική μοίρα μιας ομάδας στην οποία ο Γκόρκι εισάγει δυναμικά το ουμανιστικό κήρυγμα για αξιοπρέπεια.

  Σύμφωνα, επίσης, με την άποψη του Ευαγγελάτου, τα έργα του Γκόρκι επηρεάζονται από τον Τσέχωφ. Έτσι ο Βυθός εξελίσσεται τσεχωφκικά, κατάγεται από τον Τσέχωφ όμως ο χώρος και η ποιότητα τους είναι ριζικά διαφορετικά. Τα πρόσωπα του Τσέχωφ πεθαίνουν, οι αλήτες του Γκόρκι όμως είναι η μάζα της επανάστασης. Ο Βυθός ήταν ένα έργο που έκρουε την πόρτα στο αύριο μέσα από ανθρώπινους και καθημερινούς χαρακτήρες.

 

  Εν κατακλείδι ο θεατής θα βγάλει τα δικά του συμπεράσματα και θα πλάσει ο ίδιος τα δικά του συμπεράσματα πάνω σ’ αυτό που είδε στο θέατρο. Το σωστό συμπέρασμα θα μορφοποιηθεί μόνο μέσα από το νου του.

 

Πηγές:

https://www.culturenow.gr/ston-butho-tis-anthrwpinis-uparksis/

https://www.e-prologos.gr/ο-στανισλάφσκι-για-το-βυθό-του-γκόρκι/

https://neakallithea.gr/μαξίμ-γκόργκι/

https://www.rizospastis.gr/page.do?publDate=3%2F2%2F2008&pageNo=6&id=9264

 

 Άρθρα και φωτογραφικό υλικό, τα οποία δημοσιεύτηκαν με αφορμή το ανέβασμα του έργου το 1981 από το Κρατικό Θέατρο και βρίσκονται στο αρχείο του Κρατικού Θεάτρου:

http://www.nt-archive.gr/playMaterial.aspx?playID=460

Ο Μαξίμ Γκόρκι.

Η μεταφορά έγινε από το κανάλι Ισοβίτης:

https://isobitis.com/theatro1/?p=7267

-Ο Παύλος Παπαδόπουλος γεννήθηκε το 1978 στη Δράμα, μεγάλωσε στις Σέρρες και έζησε στην Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη. Από το 1996 εργάζεται στο δημόσιο σε διάφορες διοικητικές θέσεις. Είναι απόφοιτος της Σχολής Αξιωματικών της Ελληνικής Αστυνομίας, της Σχολής Αστυφυλάκων της Αστυνομικής Ακαδημίας, της Σχολής Επιμόρφωσης και μετεκπαίδευσης ΕΛ.ΑΣ., και της Σχολής Ελληνικού Πολιτισμού, του Τμήματος Ανθρωπιστικών. Σπουδών του Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστημίου. Μιλάει Αγγλικά και Γερμανικά.